Reglur um verkföll eru ekki sambærilegar hjá almennu stéttarfélögunum og opinberu stéttarfélögunum.
Almennu félögin
Í lögunum um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938 eru reglur um heimildir og ákvarðanatöku vegna vinnustöðvana. Þar er stéttarfélögum, félögum atvinnurekenda og einstökum atvinnurekendum veitt heimild til að gera verkföll og verkbönn til að vinna að framgangi krafna sinna í vinnudeilum og til verndar rétti sínum samkvæmt lögunum.
Reglur laganna vegna ákvarðanatöku um vinnustöðvun eru fortakslausar og hefur Félagsdómur gert ríkar kröfur til að þeim formreglum sé fylgt. Samkvæmt þeim er hægt að taka ákvörðun um verkfall annað hvort með almennri leynilegri atkvæðagreiðslu með þátttöku a.m.k. fimmtungs atkvæðisbærra félagsmanna og þarf þá tillagan að njóta stuðnings meirihluta greiddra atkvæða. Hins vegar er hægt að viðhafa almenna leynilega póstatkvæðagreiðslu og gildir niðurstaðan óháð þátttöku. Tilkynningu um vinnustöðvun ber að tilkynna sáttasemjara og þeim sem hún beinist aðallega gegn 7 sólarhringum áður en ætlunin er að hún hefjist.
Stéttarfélög á almennum vinnumarkaði hafa og mikið svigrúm til þess að skipuleggja verkfallsaðgerðir sínar. Þau geta t.d. beint þeim að tilteknum þáttum í starfsemi atvinnurekanda, látið þau sem í verkfallið eiga að fara greiða ein atkvæði eða efnt til allsherjaratkvæðagreiðslu meðal allra félagsmanna um sama verkfall.
Opinberu félögin
Reglur um verkföll opinberra starfsmanna eru þrengri hvað verkfallsheimildir og ákvarðanatöku varðar. Þannig er einungis stéttarfélögum heimilt að standa að verkfalli en atvinnurekendum, þ.e. hinu opinbera, er ekki veittur sambærilegur réttur til að setja á verkbönn. Gerðar eru kröfur um meiri þátttöku félagsmanna til að ákvörðun um boðun verkfalls sé lögmæt. Þannig þarf ákvörðunin að vera tekin í almennri leynilegri atkvæðagreiðslu og þarf a.m.k. helmingur þeirra félagsmanna, sem starfa hjá þeim sem verkfallið beinist gegn, að taka þátt í atkvæðagreiðslunni og meirihluti þeirra að samþykkja hana, sbr. 15. gr. laga nr. 94/1986. Þá ber að tilkynna ákvörðun um verkfall með lengri fyrirvara eða 15 sólarhringum áður en verkfall skal hefjast. Hins vegar virðast formskilyrði um skýrleika kröfugerðar vera nokkuð minni skv. lögum nr. 94/1986 en á við skv. lögum nr. 80/1938. Í Féld. 11/2024 kemur fram að skv. 3.mgr. 15. gr. laga 80/1938, eins og ákvæðinu var breytt með 3. gr. laga nr. 75/1996, þurfi sbr. athugasemdir með ákvæðinu, skýr kröfugerð að liggja fyrir. Sambærilegar breytingar hafi ekki verið gerðar á lögum nr. 94/1986 og verkfallsboðun kennara því talin lögmæt þó bókuð og skýr kröfugerð lægi ekki fyrir.
Meðan almennu félögin hafa síðan mikið svigrúm um skipulag verkfalla eru opinberu félögin bundin af 1.mgr. 18.gr. laga nr. 94/1986 þar sem segir að „Boðað verkfall tekur til allra starfsmanna í viðkomandi stéttarfélagi hjá þeim vinnuveitendum sem verkfall beinist gegn, annarra en þeirra sem óheimilt er að leggja niður störf samkvæmt lögum þessum.“ Um túlkun þessa ákvæðis er fjallað í félagsdómsmálinu nr. 1/2025. Með þessu er átt við allsherjarverkfall eins og tekið er fram í lögskýringargögnum. Skýrt kemur fram í dóminum að „vinnuveitandi“ í skilningi laganna teljist ekki einstakir skólar heldur allir skólar í hverju sveitarfélagi þ.e. verkallið þarf að beinast að launagreiðandanum og taka til allra kennara á launum hjá því í öllum skólum sveitarfélagsins. Félagsdómur klofnaði 3/2 í afstöðu sinni og taldi minnihlutinn það ekki samrýmast ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu að takmarka staðbundin verkföll með þessum hætti.
Vissir hópar starfsmanna eru ennfremur undanskildir verkfallsheimild, skv. 19. gr. laganna. Þeir starfsmenn eru skv. lögunum; 1. Þeir embættismenn og aðrir starfsmenn ríkisins sem heyra undir kjararáð, 2. Starfsmenn Alþingis og stofnana þess, svo og starfsmenn á skrifstofu forseta Íslands og í stjórnarráði, þar með taldir starfsmenn utanríkisþjónustunnar, 3. Starfsmenn Hæstaréttar og héraðsdómstóla, 4. Starfsmenn við embætti ríkissaksóknara, ríkislögmanns, ríkissáttasemjara og umboðsmanns barna, 5. Þeir sem starfa við nauðsynlegustu öryggisgæslu og heilbrigðisþjónustu, 6. Framkvæmdastjórar sveitarfélaga, borgar-og bæjarlögmenn, borgar- og bæjarritarar, borgar- og bæjarverkfræðingar, skrifstofustjórar borgarstjórnar og starfsmenn launadeildar, 7. Forstöðumenn stærri atvinnu- og þjónustustofnana sveitarfélaga og staðgengla þeirra auk annarra þeirra er gegna störfum sem öldungis verður jafnað til þeirra starfa sem getið er í 6. og 7. tölul.
Í því skyni að færa starfsumhverfi félagsmanna þeirra aðildarfélaga ASÍ sem semja við ríkið nær því sem gildir aðra starfsmenn ríkisins var samið um það í kjarasamningum þessara hópa að ákvæði laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, þ.e. III. kafli laga nr. 94/1986, gildi um ákvörðun og framkvæmd verkfalla þessara hópa.